«ءتورتتى جوعارىلاتۋ، بىرگە كەپىلدىك ەتۋ، ءبىردى تومەندەتۋ» − مال شارۋاشىلىعىنىڭ شىعار جولى

    تالەنقان مۇقاتاي ۇلى

    مال شارۋاشىلىعى − ادامزات شارۋاشىلىعىنداعى 3 كاسىپتىڭ 1 - كاسىبىندەگى تىرەكتى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى. اسىرەسە، ۇزاق ۋاقىت مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلگەن، الايدا بۇگىنگى داۋىرگە كەلگەندە، مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعان مالشىلاردىڭ ەكونوميكالىق كۇيى 2 - ، 3 - كاسىپپەن شۇعىلدانعان وندىرگىش كۇشتەرگە جەتپەي قالدى. مۇنىڭ سەبەبى نە دە؟ تومەندە ناقتىلى ەسەپ جاساپ، تۇسىندىرە كەتۋدى ءجون كوردىك.

    ءبىرىنشى سەبەپ: مال شارۋاشىلىعى تابيعي شارۋاشىلىق بولعاندىقتان، بيولوگيالىق (تىرشىلىك) زاڭدىلىققا بويسۇنىپ، ءونىم بەرۋ (ءتول بەرۋ) ءۇشىن جالپى اينالىمعا كەتەتىن ۋاقىت ۇزاق بولىپ، ءبىر جىلدا ءبىر - اق رەت ءتول بەرەدى. مىسالى، قوي 5 اي ءىشتى بولىپ، تۋعان قوزى 5 ايدا بازارعا تۇسەدى. 2 اي ەنەلىك مال جاتىرىن جەتىلدىرىپ تىنىعادى. وسىلايشا، ءبىر جىل 12 اي وتە شىعادى. ەندى ەكونوميكالىق قۇنىن ەسەپتەپ، كۇنگە شاعىپ كورەيىك. ءبىر قوي جوعارىداعىداي ءبىر جىلدا ءبىر قوزى بەرسە، قوزىنى 600 يۋان دەپ ەسەپتەسەك، ءبىر جىلدىڭ 365 كۇنىنە بولسەك، ءبىر قوي كۇنىنە 1.64 يۋان قۇن جاراتادى. بۇدان ءبىر جىلداعى تۇسەر قۇنى 0.64 يۋاندى (باعۋ اقى، 4 ماۋسىمدىق ۆاكسينا اقى، قىستىڭ 6 ايىنان وتكەن جەم - ءشوپ قاراجاتى، 4 ماۋسىم كوشى - قون قاراجاتى) شىعارىپ تاستاساق، ءبىر قويدى ءبىر جىل باققاندا كۇنىنە تۇسەتىن تازا پايدا ءبىر يۋان بولادى. 100 قوزى ساتقان وتباسىن ەسەپتەسەك، كۇنىنە 100 يۋان تازا پايدا تاپقان بولادى. بۇنى سول وتباسىنىڭ 5 ادامىنا بولسەك، ءبىر ادامعا كۇنىنە 20 يۋان تازا پايدا قالعان بولادى. ال مۇنى 3 - كاسىپپەن شۇعىلدانعان ءار سالا كادرىمەن سالىستىرماي، ءبىر شاش الۋ ورنىنداعى ساتىراشپەن سالىستىرىپ كورەيىك، ءبىر ساتىراش كۇنىنە دۇكەنىنە 10 ادام كەلسە، كىلەڭ شاش الۋ، جۋۋدان ءبىر ادامنان 20 يۋان، 10 ادامنان 200 يۋان پايدا تابادى. كورىپ وتىرسىزدار، 5 جان قاراپ وتىرعان مالشىنىڭ جان سانىنىڭ تازا كىرىسى ءبىر ساتىراشتىڭ كىرىسىنىڭ وننان بىرىندەي. ەگەر ساتىراشقا بەزەنەتىن، شاش بوياتاتىن ادامدار كەلسە، بىرەۋىنىڭ اقىسى نەشە 100 يۋانعا كوتەرىلەدى. مۇنى ەسەپتەمەي - اق قويايىق. مىنە بۇل مال شارۋاشىلىق كىرىسىنىڭ ماندىماي تۇرعانىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى.

    ەكىنشى سەبەپ: مال شارۋاشىلىعى تابيعي شارۋاشىلىق بولعاندىقتان، تابيعاتتىڭ شەكتەمەسىنە، سوققىسىنا وڭاي ۇشىرايدى. مىسالى، ءتۇرلى ىندەت، ءتول الۋ مەزگىلىندەگى سۋىق اعىس، بۇرشاق، قىستاعى اياز، ت. ب. وسىلاردىڭ بارلىعى مال شارۋاشىلىق ونىمىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ، مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاراتاتىن ءونىم قۇنىنا ىقپال كورسەتىپ، مالشىلاردىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي كەلە جاتقان باستى سەبەپ.

    ءۇشىنشى سەبەپ: مالشىلارعا جايلىم 20 جىلدىڭ الدىندا كوتەرمەگە بەرىلگەن. بۇل سول كەزدەگى جان سانىنىڭ ءوندىرىس ماتەريالى ەدى. قازىر جايلىم تۇراقتى بولعانىمەن، ادام جىلجىمالى بولىپ، 20 جىلدان بەرى ارتقان ادام سول باياعى 20 جىلدىڭ الدىنداعى ادامعا بەرىلگەن جايلىمعا سۇيەنگەندىكتەن، جايلىمعا قىسىم ءتۇسىپ، مال مەن جايلىمنىڭ تەپە - تەڭدىگى بۇزىلىپ، مال شارۋاشىلىق ءوندىرىس شىعىسى ارتتى. جايلىم جەتپەگەن سوڭ، جەم - ءشوپ ساتىپ جەيدى. سوندىقتان جوعارىداعى 3 ۇلكەن سەبەپ سالدارىنان، مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاراتقان ءونىم قۇنى شەكتەمەگە ۇشىراپ، مالشىلاردىڭ كىرىسى 2 - ، 3 - كاسىپپەن شۇعىلدانعانداردان الدەقايدا تومەن كۇيدە قالدى. ەندەشە، مال شارۋاشىلىعىنداعى وسى 3 سەبەپكە توتەپ بەرىپ، مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىم قۇنىن قايتكەندە جوعارىلاتۋعا بولادى؟

    تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلگەندە، بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىردەن - ءبىر شىعار جولى − مال شارۋاشىلىق وندىرىسىندە «ءتورتتى جوعارىلاتىپ، بىرگە كەپىلدىك ەتىپ، ءبىردى تومەندەتۋ».

    ءبىرىنشى، «ءتورتتى جوعارىلاتۋ» دەگەن نە؟ «ءتورتتى جوعارىلاتۋ» دەگەنىمىز: 1. مال ءناسىلىن جوعارىلاتۋ. 2. تابىنداعى (قوراداعى) مالدىڭ ەنەلىك سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ. 3. قوراداعى مالدىڭ تاۋارلىق سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ. 4. مال شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ قوسىمشا قۇنىن جوعارىلاتۋ.

    ەكىنشى، «بىرگە كەپىلدىك ەتۋ» دەگەن نە؟ «بىرگە كەپىلدىك ەتۋ» دەگەنىمىز مال شارۋاشىلىعىنىڭ حاۋىپسىز وندىرىسىنە كەپىلدىك ەتۋ، ياعني مالدا بولاتىن ءتۇرلى جۇقپالى ىندەتتەردىڭ الدىن الۋ مەن قىستان حاۋىپسىز ءوتۋ ءۇشىن، جەم - ءشوپ دايىن بولۋ دەگەن ءسوز.

    ءۇشىنشى، «ءبىردى تومەندەتۋ» دەگەن نە؟ «ءبىردى تومەندەتۋ» دەگەنىمىز مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسى بارىسىنداعى وزىندىك قۇندى (باعىم نارقىن) تومەندەتۋ دەگەن ءسوز. تومەندە وسى 3 ماسەلەنىڭ رولىنا تالداۋ جاسايىق.

جاۋاپتى رەداكتور:سايراش تۇرارجان قىزى