قازاق كوكپارىنىڭ كوكجيەگى

    (قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق سپورتى كوكپاردىڭ كورنەكتى قاسيەتى)

    نۇرجان داۋلەتكەلدى ۇلى

    قىسقاشا ءتۇيىن: قازاق كوكپارىنىڭ ۇلتتىق ويىندار مەن ۇلتتىق سپورتتان وزگەشە قاسيەتى، كوكپار ءسوزىنىڭ شىعۋ توركىنى، قازاق كوكپارىنىڭ تۇرلەرى، قازاق كوكپارىندا تۇنىپ جاتقان عۇرىپتىق سالت، داعدىلاردىڭ قاتارى، قازاق كوكپارىنىڭ قوعامدىق قۇندىلىعى، قازاق كوكپارىنىڭ كونە جانە جاڭا ەرەجەلەرى، ونداعى پارىقتار، قازاق كوكپارىنىڭ قازىرگى دامۋ جولدارى، كوكپاردى دامىتۋدا باستى كەدەرگى بولىپ وتىرعان تۇيىندەر ماقالادا زەرتتەۋ باعىتىنا الىنادى. قازاق كوكپارىن ويىن كورسەتۋدەن دامىتىپ، الەمدىك سپورت ورەسىنە جەتكىزۋ جونىندە پىكىرلەر قوزعالادى. كوكپاردىڭ ماڭىزى زەردەلەنەدى.

    كوكپاردىڭ كەلىپ شىعۋى. كوكپار ءسوزى ادامزاتتىڭ ميفولوگيالىق وي - ساناسىنان جەتكەن كونە ۇعىم. كوك − ەجەلدە ءتاڭىر، اسپان، اۋليە ۇعىمىن بەرەدى. اق ءتاڭىر جاز بەن ءماز كوڭىل كۇيدى اكەلسە، قارا ءتاڭىر قىس پەن قايعىنى ىلەستىرىپ جۇرەدى دەيتىن ەسكى ۇعىم بار. ولاردى قوسارلاپ الىپ، اق پەن قارا ءتاڭىردىڭ تارتىسىن ساناعا ءسىڭىرىپ، قوس ءتاڭىردىڭ ەسىمىن قوسارلاپ جەتكىزۋ تاسىلىمەن «كوكپار» دەپ اتاعانى ابدەن مۇمكىن. وسى ارقىلى ادىلدىك پەن جاۋىزدىق سايىسى، قىس ماۋسىمى مەن جاز ماۋسىمىنىڭ تارتىسى كوكپار سايىسىنا ميفولوگيالىق تەڭەۋمەن كورسەتەدى. بايىرعى ادامزات قاۋىمى، اسىرەسە، ارعى الاش جۇرتى ءتورت تۇلىكتى قولدا ۇيرەتۋدەن باستاپ، قىس بەينەسىنە ەشكى تۇلىگىن، جاز بەينەسىنە قوي تۇلىگىن سيمۆولدىق بالاما رەتىندە الادى. «جاز بەن قىستىڭ ايتىسى» (قىپشاق تىلدەر سوزدىگى)، «ءولى مەن ءتىرىنىڭ ايتىسى» (ديۆاني قيحىمەت) قاتارلى ايتىستار ارقىلى اۋىزەكى تىلمەن جىلدىڭ ەكى كەزەڭدەگى كورىنىسىن ايتىسقا اينالدىرسا، كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا ويىندىق سپورتپەن قىستى تەز شىعارىپ جىبەرۋ ءۇشىن كوكتەم جەتپەي سەركە تارتىپ، جازدى قارسى الۋ داعدىسىن جالعاستىرادى. ول زامان ۇزارا كەلە جالپى حالىقتىڭ سانالى سپورت ويىنىنا اينالادى. ماسەلەن، «كوكپار دەگەن لاق تارتۋ، سەركە تارتقان ءبىر كەزدە. بابالاردىڭ سول سالتى، جەتىپتى وسى كۇندەرگە» دەگەن بالالار ولەڭىندە ەجەلدەن ەشكى تۇلىگىن تاڭداپ كوكپار تارتقانىن مەڭزەۋگە بولادى.

    كوكپار − جاياۋ تارتىستان باستاۋ الادى. ادامزات قاۋىمى قوڭىر اڭدار مەن قوڭىر تۇلىكتەردى قولعا ۇيرەتۋدەن بۇرىن دا بىرلەسىپ جۇمىس جاساپ، جاراتىلىسقا ءىزىن قالدىردى. سوعىپ العان اڭدارىن ماقتانىشپەن قولدان - قولعا الىپ الىسىپ اسىر سالىپ، قۋانا بىلەدى. ولار ءوز ىشىنەن شىققان بەز بۇيرەك جانداردى جازالاپ، باتىر وعلاندارىن اسپەتتەيدى.

    كوكپاردىڭ پايدا بولعان داۋىرلىك ءبولىنىسى رۋ - تايپالىق داۋىردەگى تاعىلىق عۇمىر. وندا ادامزات قاۋىمى باستا اينالاسىنان شىققان ادامداردى جازالاۋ ءۇشىن جان پەندەسىن تارتىسقا سالعان ەكەن. انىعى ەجەلگى تاعىلىق تۇرمىستا پەندەلەر ادامدى كوكپار سارىنداس تارتىپ، جازالاۋ جۇرگىزگەنى جايلى بەيمالىم اڭىستار بار. اسىرەسە، قول استىنداعى قۇلداردى تومەن ساناپ، ولاردىڭ شاشىن ۇزىن قويدىرىپ باسقا ادامداردان پارىقتايدى. اراسىندا ۇرلىق ىستەگەن، تارتىپكە باعىنباعان، قاڭعىپ كەتكەن قۇلدار مەن تومەن ەتەكتىلەردى مايدانعا شىعارىپ كەرگىلەپ، تارتۋ جازاسىمەن ەل الدىندا قىلمىسىنا جاۋاپ بەرەدى. بۇل كونە ادەتتىڭ ءبىر پاراسى باتىرلىق جىرلار مەن عاشىقتىق جىرلاردا بەينەلەنىپ جاتادى. «الپامىس باتىر» جىرىندا قاتىگەز وگەي اعا اتانعان تاسباۋىر ۇلتانقۇل ءىنىسى الپامىستىڭ جەتى جاستاعى ۇلى جادىگەردى ماسقارالاپ كوكپارعا تارتپاق بولادى. وعان شىداماعان الپامىس تۋماسا دا ءبىر ەمشەكتەن ءسۇت ىشكەن ۇلتاندى ولتىرەدى. «قىز جىبەك» اتتى عاشىقتىق جىردا 8 جىل سارعايىپ عاشىقتىق اماناتىن ارقالاعان جىبەككە بەكەجان تولەگەندى ولتىرگەنىن ەستىرتكەندە قىزدىڭ 6 اعاسى زالىمدى التى جاققا ارقانمەن تارتىپ بورشا - بورشاسىن شىعارادى. ءبىرى بەسىنشى عاسىردا، ەندى ءبىرى ون بەسىنشى عاسىردا جىرلانسا دا ادامدى تارتىسقا سالۋدىڭ اڭگىمەسى ەنەدى.

    ەجەلگى جاياۋ تارتىس، جابايى تارتىس، جاپپاۋ توپتىق تارتىس كوكپاردىڭ ەسكى تۇرىنە جاتادى. ەجەلگى كوكپار ۇعىمى جازالاۋدان باستالىپ، كۇيىنىشپەن اقىرلاسادى. ادامزات جاساعان سان عاسىرلىق عۇمىردا جاقسىلىق پەن جاماندىق ارەكەتتەر دە ەسكە الىنىپ، ءتۇرلى ويىن، جىر جولدارى ارقىلى ساقتالادى، رۋحانيات سالاسىندا اسپەتتەلەدى. كوكپار انە سول اڭشىلىقتاعى شاتتانۋ مەن تارشىلىقتاعى ساقتانۋدان قالعان رۋحانيات قيمىلى. ول باستا ادامدار سايىسىنان باستاۋ الادى. كەيىن جاقسىلىققا ىرىمدالىپ جارىس وتەدى. «Beowulf» اتاۋىنىڭ «ءبورى ادام» دەگەن ماعىنا بەرۋىنىڭ ءوزى تۇركىلىك سيمۆولمەن استاسادى. تۇركى تەگى مەن ءبورى اراسى تۋرالى اسا مول دەرەكتەرگە قايتارا شولۋ جاساۋدىڭ بۇل تۇستا قاجەتتىلىگى دە شامالى. ءبورى − تۇركى جۇرتىنا ورتاق كۋلت. ءبورى جاندى، ەستى ادامزات ۇرپاعىنا دا ۇقساتىلادى.

    كوكپار ءسوزى كوپ زەرتتەۋلەردە «كوك ءبورى» سوزىنەن كەلگەن دەپ قارالادى. اۋەلگى اتاۋى «كوك ءبورى» سوزىنەن شىققان. بۇرىندارى مال باققان كوشپەلى حالىقتار كوك ءبورىنى سوعىپ العاندا ولىگىن ات ۇستىندە سۇيرەلەپ سالىپ، ءبىر - بىرىنەن الا قاشىپ، ءماز - مەيرام بولعان. كەيىن ول ۇلتتىق ويىنعا اينالعان. قازاقتى قۇراعان رۋ - تايپالار ءالميساقتان ءبورىنى توتەمدىك وبراز بەن ماگيالىق جۇيەنىڭ ەڭ وسكەلەڭ ساتىسىنا كوتەرەدى. سودان دا قاستاندىق پەن قايسارلىقتى تەڭ مەڭگەرگەن ءبورى مىنەزدى قازاقتىڭ قاجىرلى، ەر جۇرەك قاسيەتىنە تەڭ قويادى. تاس بەتىنە تاڭبالانعان تاريحي تانىمدار مەن تەرىدەگى جازبالاردىڭ بارىندە ءبورىنى جازالاعان، ورتاعا الىپ تارتقان كورىنىس نەكەن - ساياق. سول جاقتان قاراعاندا ۇلتتىق سپورت، ات ءۇستى ويىنى كوكپاردىڭ توركىنى ءبورىنى تارتۋدان كەلدى دەگەن ۇعىم اڭىزعا كوپ سۇيەنگەن دايەكسىز دەرەك دەگىم كەلەدى. كوك بورىلەر تەرىسىن تارتىسقا سالماي، تورىمىزگە ءىلىپ قوياتىن سەرتىمىزدى بۇزىپ، دوداعا سالعانىمىز جارامايدى.

    «كوكپار» اتتى ۇلتتىق ويىن قازاق، قىرعىز، قاراقالپاق سىندى قىپشاق تارماعىنان تاراعان ۇلتتاردا سپورتتىق شاراعا دەيىن دامىپ كەلەدى. موڭعۇل ۇلتى دا سەركە تارتۋدى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەدى. تاجىك ۇلتى قوداسىنا ءمىنىپ، تاس، شاعىلعا قاراماي، سەركە تارتادى. تاتار مەن ۇيعۇر ۇلتى دا «كورشىڭ سوقىر بولسا، كوزىڭدى قىس» دەگەندەي سەركە تارتۋدى جاپپاي قولعا الدى. وڭتۇستىك شينجياڭ ايماقتارىنىڭ ءمالىم اۋداندارى كوكپاردى كۇندەلىكتى دۋماندى قيمىلمەن وتكىزە باستادى. «كوكپار ۇيعۇر، قىرعىز، وزبەك تىلىندە <ۇلاق(وعلاق) تارتىش>، تاجىك تىلىندە <بوزكاشي> دەپ اتالادى. اۋعانستاندا كوكپارعا وتە ۇقساس <بوزاۋيش> ويىنى بار» وسى ساناۋلى ۇلتتاردا ورتاق ورىندالىپ جۇرگەن سەركە تارتۋ ۇلتتىق سپورت ءتۇرى حانزۋ حالىقتارىنا دا اۋدارما ءماتىنى ارقىلى جەتكىزىلە باستادى. ءبىراق اۋدارما اتاۋى كوكپاردىڭ سيپاتىن تولىق اشا المايدى.

    ۇلتتىق سپورت «كوكپار» ويىنى حان تىلىمەن «叼羊» دەپ اۋدارما جاسالادى. بۇل كوكپارعا بۇكىلدەي كەلىسىپ تۇرعان جەرى جوق. كوكپاردى ءىلىپ الۋ ارەكەتىن مەڭزەيدى. لاقتى دا، سەركەنى دە، قويدى دا، قوزىنى دا كوكپارعا تارتادى دەگەن تۇسىنىك تۋدىرادى. قازاق قويدى، قوشقاردى، تانانى، تايىنشانى كوكپارعا سالمايدى. تەك 2 جاستان اسقان سەركەنى تەرىسىنىڭ شىدامدىلىعى ءۇشىن تارتۋ داعدىسى بار. لاقتى دا تارتىپ كەتپەيدى. سالماعى تولىمدى بولعان سەركە، تەكە تارتسا جىگىتتەرگە جاراسادى. لاق تارتۋ دەگەن ءسوزدى دە ءجيى قولدانۋدىڭ قاجەتى جوق. كوكپار قيمىلى سەركەنى ءىلىپ الۋمەن شەكتەلمەيدى. سەركەنى وڭگەرۋ، تاقىمعا باسۋ، لاقتىرىپ بەرۋ، قازاندىققا تاستاۋ، الىپ قاشۋ سىندى سان ءتۇرلى جاندى ارەكەتتىڭ قوسىندىسىنان بارىپ، «كوكپار» ويىنى كوپكە ۇنايدى. سول ءۇشىن كوكپاردى ماعىنالىق وزگەرىسكە تۇسىرمەي، اۋەلگى اتاۋىن تولىق دىبىستىق اۋدارمامەن اۋدارۋ قاجەتتى. «كوكپار» ءسوزى سىناق رەتىندە «阔克帕尔» دەگەن سوزدەرمەن ۇقساس باسپا - باس قوتارىلۋ كەرەك.

    كوكپاردىڭ تۇرلەرى. قازاق كوكپارى حالىق يدەيالىنان تۋىنداعان ۇجىمدىق ونەر. العاش جاياۋ تارتىستان، ات ۇستىندەگى عالامات سپورتقا جەتىلگەن ۇلتتىق ويىن. جىگىتتىك شاقتاعى الاش ازاماتتارى ەن ساحارادا شاۋىپ ءجۇرىپ ات ءۇستى ونەرىن پاش ەتكەن تاماشاعا ۇلاستىرعان، جاڭاشا سپورتقا بەيىمدەگەن، ءداستۇرلى سالتتى ايعاقتاعان رۋحانيات مايەگى. كوكپار كوپتىڭ، توپتىڭ ماعىنالى ارەكەتى.

    قازاق كوكپارىن جاياۋ تارتىس، ات ءۇستى تارتىس دەپ ۇلكەن 2 سالاعا بولۋگە بولادى. بۇل تارتىستار جاياۋ كوكپار، ات ءۇستى كوكپار دەگەن اتاۋمەن ەلگە ەتەنە تانىس. جاياۋ تارتىس ۇلتتىق ويىن قالپىندا قالىپ كەلەدى. ول تەك 2 ادامنىڭ جاياۋلاپ سەركە تەرىسىن تارتۋى ەمەس، ءبىر - بىرىن ارقاعا كوتەرىپ الىپ، ازىلمەن سىلكىلەسۋى نەمەسە ارناۋلى تەرى، بىلعارى بۇيىمداردى بۇلعاقتاتىپ ءوزارا تارتىسقا سالۋى.

    ات ءۇستى كوكپارى جىلقى تۇلىگىنە سۇيەنەتىن، جۇرەكتى، بىلەكتى جىگىتتەردى سىنايتىن، ەپتىلىكتى قاجەت ەتەتىن، قارتتار مەن قىزدار كوپ قاتىناسپايتىن، دۋماندى، قيىنى مەن جيىنى مول سپورت ونەرى.

    ات ءۇستى كوكپارىن ءوز ىشىنەن جاي تارتىس، جاپپاي تارتىس (دودا) دەپ اجىراتۋعا بولادى. «كوكپاردا <دودا جانە جەكە تارتىس> اتالاتىن 2 ءتۇرلى ءادىس قازاق اراسىندا كوپ قولدانىلادى. ەكەۋىندە دە ات پەن جىگىت سىنعا تۇسەدى. قازىر كوپ جەردە دودا تارتىس قانا وينالىپ ءجۇر. جەكە تارتىس ءادىسى نە ىسكە قوسىلماعان. كوكپاردىڭ بۇل ءتۇرى كورەرمەندى قىزىققا بولەيتىن ءادىس» 2 تارتىس ءتۇرىنىڭ دە تاريحى دا باعزى داۋىردەن باستالادى. باستا جاي تارتىس كەز كەلگەن جەردە، كەز كەلگەن ورتادا جاياۋ دا، كولىكپەن دە تارتىلا بەرەدى. كەيىن جاي تارتىستىڭ سوڭى جاپپاي تارتىس، الامان دوداعا ۇلاسىپ كەتەدى. جاپپاي تارتىستان بۇگىنگى كۇندەگى كوماندالىق كوكپار، الامان دودانىڭ ءتۇرى جاڭالانعان.

    جاي تارتىس جەكە تارتىستان قۇرالادى. قازاق اراسىندا جەكپە - جەك تارتىس، مارتا تارتۋ دەپ اتالادى. ەكى نە ءتورت كوكپارشىدان قۇرام تابادى. قازاق اۋىلدارىندا بۇل ءتۇردى «قىرعىز تارتىس» دەپ تە اتايدى. انىعى ول قىرعىز ۇلتىنان بىزگە تاراعان ەمەس، بۇرىننان بار ءتۇر. قىرعىزدار كوكپاردى الەمدىك مادەني مۇراعا بەيىمدەپ تارتىپ جۇرگەن سەبەپتى، سولاردىڭ اتىمەن اتالىپ جۇرگەن جايت بار. جەكە تارتىستىڭ شارتى بويىنشا قارسىلاستار ءوز توبىنان ەكى - ەكىدەن تارتىسكەرلەر شىعارادى. مارەدە جاتقان سەركەنى 4 ازاماتتىڭ ەكەۋى ىلۋگە مىندەتتى. كىم ءىلىپ كەتسە، امالىن تاۋىپ سەرىكتەس جىگىتكە بەرەدى. ول اتى جۇيرىك بولسا، قارسى توپتىڭ ورتاسىنا تاستاۋعا ۇمتىلادى. ورتا جولدا ۇستالسا جانە تورتەۋى بىردەي ارالاسادى. كىم باسىم تۇسسە سەرىگىمەن بىرلەسىپ، قارسى جاقتىڭ قاق ورتاسىنا تاستايدى. سەركەنى بۇرىن ءارى ءدال تاستاعان جاق جەڭگەن ەسەپتەلەدى. ءوز ۇجىمى جاعىنا ءوزى تاستاپ العاندار دا جەڭىلىس تابادى.

    جاپپاي تارتىس نەمەسە دودا تارتىس − جاس، كارى دەمەي ات ءۇستى ونەرىن مەڭگەرگەن تارتىسكەرلەر تۇگەل قاتىناساتىن ورتاق كوكپار ويىنى. بىرنەشە مارتە جاي تارتىس وتكەن سوڭ، سەركە دوداعا سالىنادى. اتى مىقتى، جۇيرىك جىگىتتەر بىرلەسىپ، ۇجىمدىق تۇردە توپتان سەركەنى الىپ شىعادى. جۇيرىك اتتىنىڭ قولىنا تيگەن سوڭ، جەتكىزبەي كەتسە، توپ بولىپ الا قاشىپ، ەرەكشە ءبىر جاقسىلىعى بار ۇيگە اپارىپ تاستايدى. سالت بويىنشا وردالى ءۇي كوكپار قيمىلىن ۇستىنە الادى. ءدال سول كۇنى نە ەرتەسى جاڭا سەركە سويىپ، كوكپار جاسايدى. دودا تارتۋدا جۇيەلى جانە تۇراقتى تارتىپ ساقتالمايدى. ۇلكەن جىككە بولىنگەن توپتار تۇتاس سايىسادى. بۇرىن مۇنداي تارتۋعا كوبىنە اتالى اۋىلدار، رۋلارىمەن تۇسكەن. دودا كەزىندە دە كوك سەركە جەڭىمپازدىڭ قولىندا كەتەدى. بۇل ويىننىڭ اينالما كوكپار دەگەن دە ءتۇرى بار. 2 شەتتەن مارە بەلگىلەنىپ، ويىنعا قاتىساتىن 2 توپتىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوك لاقتى ءبىر عانا بەلگىلەنگەن جەرگە اپارىپ تاستاۋى كوزدەلەدى. قازىر كوكپار ويىندارى وسى اينالما تارتۋ بويىنشا وتكىزىلەدى.

جاۋاپتى رەداكتور:ءساليما قاسىم قىزى